Inic ompa mochihuaz in tzopilome, in cocoyo (...) Inic itzcuintli intlacual momochihuaz. Yehica ayac oquitochtli, oquimazatili; ca zan inehuian oquimochihuili, oquimopicti in acualli, in ayectli, in tlahuelilocayotl = En esta forma se hará comida de los zopilotes, de los coyotes (...) De este modo se hará comida de perro. Porque nadie lo hizo conejo, lo hizo venado; que sólo él mismo se hizo, se formó malo, torcido, maldoso (centro de México, s. XVI)
Josefina García Quintana, "Exhortación de un padre a su hijo; texto recogido por Andrés de Olmos," Estudios de Cultura Náhuatl 11 (1974), 156–157.
El tlacuache y el coyote. "a) El coyote promete a Dios que va a ayunar pero el tlacuache le llena la boca de tierra y raedura de maguey y Dios cree que no ayunó. b) El tlacuache pone al coyote a sostener una peña porque dice que se va a caer el cielo. c) El tlacuache dice el coyote que va a llover piedras y lo apedrea. d) Cuando el coyote se va a comer al tlacuache, éste le pide permiso de despedirse de su tierra. Se pone a bailar y se escapa." (Escuchado en San Martín de las Pirámides, Méx. González Casanova, 1922, 627–631.)
Fernando Horcasitas, "La narrativa oral náhuatl (1920–1975)," Estudios de Cultura Náhuatl 13 (1978), 177–209, ver 195.
Tememaxtla ihuan coyotl (El zorro y el coyote). "El zorro persuade al coyote que se robe animales de un gallinero, pero lo persiguen los perros. En otra ocasión el zorro lleva al coyote a una colmena y le dice que metas las manos para sacar miel porque ya no hay abejas. Salen las abejas y le pican. Por fin el coyote empuja al zorro a una barranca y éste se mata." (Escuchado en Milpa Alta, D.F. Boas y Haeberlin, 1924, 347–349.)
Fernando Horcasitas, "La narrativa oral náhuatl (1920–1975)," Estudios de Cultura Náhuatl 13 (1978), 177–209, ver 194.
Ciguatl mocuepa coyotl (A narrative recounted in the twentieth century: The Woman Who Became A Coyote: la mujer que se volvía coyota.). "Un hombre descubre que su esposa se vuelve coyota para ir a robar carne. La obliga a que lo vuelva coyote a él también. Salen juntos a robar, pero el hombre no logra volver a adquirir cara humana. Van a un baile donde el rey le pide prestada su 'máscara' de coyote. El rey se la pone y como no logra quitársela, se muere de vergüenza." (Escuchado en Milpa Alta, D.F. Boas y Haeberlin, 1924, 360–362.)
Fernando Horcasitas, "La narrativa oral náhuatl (1920–1975)," Estudios de Cultura Náhuatl 13 (1978), 177–209, ver 191.
Auh in Chimalli yuan matlacpoualli quetzalli ma za niuhtiyez yn piyal yezqui in Diego yuan Baptista yvan centetl coyotl ytzontecon yuan patactli zan no yuh mopiyaz Aun in ozomahtli ytlacayo yuan coxcox ytzontecon xiniz mochivaz cirios onpa monequiz Tecpanteopan San Pedro yc oc centetl quetzaltototzintli ycuitlapil yyahtlapal zan no yuhtiyez mopiyaz = Y el escudo y las doscientas plumas, que solo asi esten, las tendran Diego y Baptista; y la cabeza de un coyote, y el trigo asi se tendra; y el mono, que se parece humano; y la cabeza del faisan se deshara para que se hagan cirios que se necesitaran en la iglesia de San Pedro; otro pajaro pequeño con la cola de plumas verdes, asi estara, asi se tendra. (Tlaxcala, 1581)
Catálogo de documentos escritos en náhuatl, siglo XVI, vol. I (Tlaxcala: Gobierno del Estado de Tlaxcala y el Archivo Histórico del Estado de Tlaxcala, 2013), 275.
ynocpateuh yn iztac XII yhuan hontetl quapachtli yni quetetl tepiton yhuan niquitohua heço tlatetectli quapachyo huipilli atle nitlanaquiz yhuan niquitohuan centlatetectli yztac yhuan hehtlatetctli quapachtli yhuan hontlatetectli yapalli yhuan centlatetectli coyotl = mis ovillos de hilo los blancos son doce y dos de leonado, y otro chico que son tres, y también digo que tres piernas de hilado en telas de leonado para huipiles, que son camisas de mujer, que les falta hilo para acabarlas de tejer, y también digo que otra tela blanca y otras tres telas de leonado, y otras dos telas de colorado, y otra tela que tira a amarillo (San Sebastián, 1576)
Vidas y bienes olvidados: Testamentos indígenas novohispanos, vol. 2, Testamentos en náhuatl y castellano del siglo XVI, eds., Teresa Rojas Rabiela, Elsa Leticia Rea López, Constantino Medina Lima (México: Consejo Nacional de Ciencias Tecnología, 1999), 174–175.
Inic vmpa intlaqual muchihuaz in tzopilome, in cocoyo = Allá se convertirá en comida de los zopilotes, de los coyotes
Huehuehtlahtolli. Testimonios de la antigua palabra, ed. Librado Silva Galeana y un estudio introductorio por Miguel León-Portilla (México: Secretaría de Educación Pública, Fondo de Cultura Económica, 1991), 56–57.
Qujn jn njcoiutl: ma ica njqujtta = Comenҫe ayer por uentura a ser lobo o zorro como no lo vi, o no lo supe si esso fuera verdad supieralo yo o vujeralo yo sabido (centro de Mexico, s. XVI)
Fr. Bernardino de Sahagún, Florentine Codex: General History of the Things of New Spain; Book 6 -- Rhetoric and Moral Philosophy, No. 14, Part 7, eds. and transl. Arthur J. O. Anderson and Charles E. Dibble (Santa Fe and Salt Lake City: School of American Research and the University of Utah, 1961), 232.
auh yn iquac oquicac yn uemac yn ya motlaceceuilia yn tolteca yuan yn nonoualca auh niman yaa ic choloua yn memac Auh niman ya quiualtoca yn nonouallca quimintiuitze quitzatzilliiuitze coyouitiuitze = Y cuando Uemac se enteró de que ya se ponían de acuerdo los tolteca y los nonoualca, lueo huye Uemac. Y luego ya lo persiguen los nonoualca. Lo vienen flechando. Le vienen gritando, vienen gritando como coyotes. (Quauhtinchan, s. XVI)
Historia Tolteca-Chichimeca, eds. Paul Kirchhoff, Lina Odena Güemes, y Luis Reyes García (México: CISINAH, INAH-SEP, 1976), 135.
auh in P[edr]o Cuetzoc coyonahualle yetia yc ce[n]tlama[n]tli yn inpa[n] mochiuh al[ca]ldesme y co[n]peualtique yn intequiuh = y Pedro Cuetzoc fue como nahual de coyote de un tipo, se hizo porque los alcaldes iniciaron sus cargos (ca. 1582, México)
Luis Reyes García, ¿Como te confundes? ¿Acaso no somos conquistados? Anales de Juan Bautista (Mexico: Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social, Biblioteca Lorenzo Boturini Insigne y Nacional Basílica de Guadalupe, 2001), 184.